تقویم دوازده‌حیوانی، یكی از شیوه‌های گاه شماری مشهور ملل آسیایی است كه دارای قدمتی بسیار دیرینه می‌باشد.
هر چند انتشار وسیع این تقویم، در میان اقوام مختلف قاره كهن آسیا، توجه بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب كرده است، اما علیرغم تحقیقات وسیع انجام شده، هنوز توافق نظری قطعی بر روی اصل و منشأ این تقویم و تعیین قدمت پیدایی آن حاصل نشده است. در هر صورت كلیه محققان بر این نكته توافق دارند كه تكوین و تكامل این سالشمار در منطقة آسیای خاوری، ناحیه‌ای كه ملل چینی، تبتی و ترك و ... از دیر‌بار در آنجا سكنی داشته‌اند، صورت پذیرفته است. بسیاری از منابع تاریخی، ابداع این تقویم دوازدهساله را به یكی از ملل چینی (ختا)، ترك (و گاه قبایل ترك‌تباری چون ایغور، قبچاق و ...) و حتّی هندی نسبت داده‌اند. با توجه به ضیق منابع مكتوب، اظهار نظری قاطع درباره خاستگاه این تقویم باستانی، بسیار دشوار است.
این تقویم دوازدهگانه، توالی اسامی 12 حیوان را شامل می‌شود كه یك دور كامل آن در زبان تركمنی «موچه» نام دارد واز این رو این تقویم را می‌توان «سالشمار موچه» نامید.
ترتیب سالهای موچه به قرار ذیل است:
موش، گاو، پلنگ، خرگوش، ماهی، مار، اسب، گوسفند، میمون، مرغ، سگ و خوك.
در نگاه اوّل دو نكته قابل توجه در دور دوازدهگانه «موچه» به چشم می‌خورد. اولاً این دوره نیز همانند 12 ساعت و 12 ماه و ... مجموعه 12 سال را در بر می‌گیرد. ثانیاً تمامی سالهای این دوره –همانگونه كه از نامش پیداست– با اسامی حیوانات نامگذاری شده‌اند. درباره این دو نكته ارائه توضیحاتی چند ضرورت دارد.
در فرهنگ ملل دنیای قدیم، برخی از اعداد همانند 3،7،12،40 و . . . میمنت و تقدس داشته‌اند، همچنانكه برخی دیگر (همانند عدد 13) بدیمن و منحوس به شمار می‌آمدند. گذشتگان، تقدس و محبوبیت ویژه‌ای برای عدد 12 قائل بوده‌اند: سال از 12 ماه و روز یا شب از 12 ساعت تشكیل می‌یافت. «رنه تاتون» درباره عدد 12 و گونه‌ای دستگاه شمارش كه برخلاف دستگاه شمارش دهدهی امروزین، بر مبنای عدد 12 نظام یافته بود، می‌نویسد: «دستگاه شمارشی با مبنای 12 در بین بعضی از ملتهای قدیم بعنوان دستگاه وزن و اندازه‌گیری به كار می‌رفته و امروز هم در بعضی كارهای تجارتی به كار می‌رود.(دوجین كه 12 واحد و گروس Grosses كه 12 دوجین است)»
افزون بر این، عدد 12 قابلیت بخش‌پذیری بر اعداد 1،2،3،4،5،6 (و 12) را داشته و از این لحاظ حتّی بر عدد 10 كه مبنای نظام شمارش دهدهی كنونی است رجحان و برتری داشته و كاراتر است.
ابداعگران اولیه دور موچه نیز احتمالاً نظر به دلایل فوق، ابتنای آن را بر 12 سال مقرر كرده‌اند. محمود كاشغری در دیوان لغات‌الترك (قرن 5 هجری قمری) در توجیه اشتمال موچه بر 12 سال چنین استدلال می‌كند كه ابداعگران موچه به تعداد 12 ماه و 12 برج آسمان، 12 سال را نامگذاری كرده‌اند.
ریشه تقدس و مطلوبیت عدد 12 در فرهنگ تركمنی را در فرهنگ باستانی تركی – تركمنی، پیش از پذیرش اسلام باید جست. امروزه در میان تركمنها به اصطلاحاتی نظیر «اون ایكی – سونگنگوم» به معنای «12 اندام بدنم» (همانند اصطلاح هفت ستون بدنم در فارسی) و یا «اون ایكی توقلی» به معنی «عقلی معادل 12 بره» برمی‌خوریم. لازم به توضیح است كه تركمنها بر این باورند كه عقل و خرد انسان كامل برابر 12 بره است
تقدس و استحباب عدد 12 در عقاید اسلامی نیز بوضوح مشهود است. بعنوان مثال 12 چشمه جوشان حضرت موسی، امر خداوند به استعمال دوازده ماه قمری و ... (در نصّ صریح قرآن كریم) 12 حواری حضرت عیسی، 12 امام و ...
نامگذاری سالهای دور موچه با اسامی حیوانات، یقیناً بی‌علت و ناشی از صُدفه نبوده و می‌تواند نشانگر اشتغال مبدعان اوّلیه این شیوه گاهشماری به امور شكار و دامداری باشد. در دایره‌المعارف شوروی تركمنستان جلد ششم، ذیل ماده موچه علاوه بر ذكر این مورد آمده است كه: ارتباط این مسأله با توتمیزم Totemism كه نوعی اعتقاد دینی مردمان دنیای قدیم بوده است را نیز نمی‌توان از نظر دور داشت.[3]
تركان قدیم پیش از قبول اسلام به كیش ساده طبیعت‌پرستی اعتقاد داشتند. در افسانه‌های باستانی قبایل اغوز، 6 فرزند نیای آنها اغوزخان با اسامی پدیده‌های طبیعی گون (خورشید)، آی (ماه)، ییلدیز (ستاره)، گوك (آسمان)، داغ (كوه) و دنگیز (دریا) نامگذاری شده بود.
توتمیزم جلوه‌ای از این كیش ساده تركی بود كه بصورت اونقون در میان آنها رواج داشت، واژه اونقون كه از فعل اونگماق (به معنای میمنت یافتن، رواج یافتن كار) اشتقاق یافته، به حیوانات مقدسی اطلاق می‌گردید كه شكار آنها برای قبایلی كه ان را می‌پرستیدند، ممنوع و محذور بود.
از مجموع نوشته‌های مورخانی همچون رشید‌الدین فضل‌الله چنین استنباط می‌شود كه طوایف اغوز – تركمن تا زمان او (قرن 8 ه‍.ق) به اونقون‌پرستی (توتمیزم) تا اندازه‌ای معتقد بودند. بخصوص كه او نام و شكل همه اونقون‌ها و تمغاهای طوایف بیست‌وچهارگانه اغوز را به تفصیل آورده است.
هر چند تحت نفوذ فرهنگ اسلام، تركمنها بخش عمده عقاید باستانی خود و منجمله اونقون‌پرستی را به فراموشی سپرده‌اند؛ با این حال برخی از باورهای عامیانه تركمنهای كنونی، همچون حرمت كشتن حیواناتی از قبیل لاك‌پشت، جغد و پرستو[4] ریشه در تاریخ گذشته تركمنها و دلالت بر تأثیرات بازمانده از دورانی دارد كه قبایل اغوز تركمن به پرستش طبیعت و توتمیزم معتقد و پایبند بوده‌اند. افزون بر این رد پای عقیده اونقون‌پرستی (توتمیزم) در نقوش نمادین سنگ قبور، هنرهای دستی و سایر جلوه‌های فرهنگ مادی تركمنها با اندك تعمقی قابل تشخیص است.
درادامه بحث حاضر می‌خواهیم پاسخی درخور برای این پرسش بیابیم كه نظر به نكات مذكور آیا ابداع این تقویم را می‌توان به تركان نسبت داد؟
خاستگاه اوّلیه تركان آسیای خاوری و معیشت آنها بر پایه زندگی كوچ‌نشینی و دامپروری استوار بوده و از دیر‌باز این شیوه گاهشماری در میان آنها تداول داشته است. تمامی این شرایط احتمال ابداع این تقویم حیوانی توسط این ملت دامپرور و كوچرو را تقویت می‌نماید.
پژوهشگران موافق و مخالف این نظر، استدلالات گوناگونی را در رد یا تأیید آن ارائه كرده‌اند. «ج.ج. ساندرز» به نقل از «پ.ا. بودبرگ» می‌نویسد: بودبرگ مایل بود كه این تقویم را اختراع بیابانگردان به شمار آورد نه یك اختراع چینی. اصل آن به آوارها، هندیان و تبتی‌ها نسبت داده شده بود.[5]
برخی از مراجع صراحتاً ابداع آن را به منجمان تركستان قدیم نسبت می‌دهند (همانند فرهنگ عمید، ذیل ماده سیچقان ایل و ...) این تصریح به سبب عدم استناد به مدارك مستدل و معتبر چندان قابل اعتنا نیست. ساندرز درباره پیدایش این تقویم می‌نویسد: «در یك زمان ناشناخته شاید در آغاز تاریخ مسیحی، نوعی تقویم شمسی-قمری به وجود آمد كه بر پایه یك دوره دوازده ساله تنظیم یافته بود و هر سال به نام یك حیوان نامیده می‌شد ... این تقویم از دیر زمان دست كم از سده ششم میلادی در چین به كار می‌رفته است ... نخستین نمونه استفاده از آن در نامه‌ای است كه به سال 564 م. به نایب‌السلطنه چوی شمالی بوسیله مادرش نگاشته شده است؛ مادر او در این نامه به او یادآوری كرده كه او در سال مار و برادرانش به ترتیب در سالهای موش و خرگوش به دنیا آمده‌اند.»[6]
سنگ‌نوشته‌های اورخون (سده 8 میلادی) علاوه بر آنكه نخستین نمونه‌های مكتوب زبان تركی ا به دست می‌دهند، قدیمی‌ترین موارد استفاده سالشمار موچه را نیز در میان تركان در خود محفوظ داشته‌اند. به عنوان نمونه می‌خوانیم: در سال سگ، ماه دهم، روز 26 پدر من خاقان این زندگی را رها كرد... (7)
در گاهشماری ملل دنیای قدیم. دوره‌های دوازده ساله دیگری را نیز می‌توان یافت كه احتمالاً ابتنای دوره دوازده ساله حیوانی بر چنین دوره‌هایی را نمی‌توان بدون تحقیق و بررسی علمی منتفی دانست. به عنوان مثال در تقاویم چینی و هندی دوره دوازده ساله‌ای رایج بود كه طول آن بر یك بار گردش سیاره مشتری (برجیس) بر مدار ظاهریش استوار بود. كالین آ.رُنان مولف «تاریخ علم كمبریج» می‌نویسد:
آنان [چینیان باستان] توجه خاصّی به مشتری داشتند؛ زیرا مدّتی كه طول می‌كشید تا مدارش را طیّ كند 86/11 سال یعنی تقریباً دوازده سال بود و به نظر می رسید كه این كاملاً با 12 شاخه زمینی ادواری [سالشمار حیوانی] و نیز با عدد 12 ماه قمری سال می‌خواند. همچون تمدنهای دیگر چرخه‌های دیگری نیز یافت شد. ولی دوره 12 ساله مشتری غالباً در آنها دخالت داشت...[7]
رواج دوره‌ای مشابه در میان هندیان نیز جالب توجه است. طبق نوشته استاد احمد بیرشك برجیس (یا به زبان هندی Brihaspati) نسبت به ستاره‌های ثابت یك دوره 11 ساله و 314 روز و 839 دقیقه‌ای (تقریباً 12 سال) دارد كه یك دوره برجیسی Brihaspatikata نام داشته و كاربرد آن در میان هندیان تقریباً مقارن با گاهشماری هجری آغاز گردیده است.
در صورت اقتباس سالشمار حیوانی از دوره‌های مشتری (برجیسی) و یا چرخه‌های مشابه، ابداع آن را مشكل بتوان به ملل كوچ‌نشین چون ترك و مغول كه در علم نجوم چندان پیشرفتی نداشته‌اند نسبت داد. هر چند تركان از دیرباز با حركات ظاهری مشتری (یا به تركی: قاراقوش) آشنایی داشته‌اند، اما درباره محاسبه ادوار مشتری توسط آنان هیچ اطلاعی در دست نیست و درباره این مساله تا انجام تحقیقات جامع و كامل نمی‌توان به آسانی اظهار نظر كرد.
هر چند ابداع‌كنندگان اصلی موچه هنوز ناشناخته باقی مانده‌اند و تخمین قدمت این تقویم نیز بدرستی امكانپذیر نیست؛ اما بصراحت می‌توان اذعان كرد كه توسعه قدرت تركان گؤگ‌ترك كه نخستین سلسله قطعا ترك‌تبار تاریخ به شمار می‌رود (سده‌های 8-6 م) و ادامه فتوحات آنان بود كه استفاده از این سالشمار را به جانب مغرب برد و از آن سوی آلتایی تا كوههای اورال انتشار داد. از دیگر سو مهاجرتهای سیل‌آسای تركان كه نخست به منظور فتح سرزمینهای جدید (در دوره قبل از مغول) و سپس جهت همكاری در فتوحات مغول و یا گریز از مقابل آن (در دوره قدرت‌یابی مغولان در قرن 7 ه‍) رو به سوی مغرب انجام پذیرفت، سالشمار موچه را در میان ملل گوناگون خاورمیانه تا سرحد اروپا انتشار داد. بدین ترتیب تركان كه مروج این شیوه تازه گاهشماری در قسمتهای وسیعی از آسیا بودند به عنوان «صاحبان اصلی سالشمار موچه» شناخته شدند.
در تألیفات دانشمندان ایرانی همچون «آثار الباقیه عن القرون الخالیه» ابوریحان بیرونی (قرن 4 ه‍.ق) و «طبایع الحیوان» شرف‌الدین مروزی (قرن 6 ه‍.ق) به این سالشمار تركی اشاره رفته و سالهای دوازده‌گانه این دوره به ترتیب عنوان شده است؛ اما سابقه آشنایی ایرانیان با این سالشمار و رواج آن تنها به قرون مابعد استیلای مغول (قرن 7 ه‍.ق) باز می‌گردد.
امروزه در میان ایرانیان كاربرد تقویم دواده‌گانه حیوانی، از موارد محدودی همچون تحقیق در متون قدیمی، استفاده در سالنامه‌ها و برخی موارد تفنن‌آمیز دیگر فراتر نمی‌رود؛ اما نگاهی به متون و منابع تاریخی، موید این نظر است كه در گذشته‌ای نه چندان دور این شیوه گاهشماری در سطح وسیعی مورد استفاده عرفی و رسمی قرار می‌گرفته است.
برخلاف ایرانیان سالشمار موچه در میان تركمنها پس از گذر قرنها و هزاره‌ها هنوز یكی از بهترین وسایل تعیین سن و بخاطر‌سپاری تاریخ وقایع به شمار می رود. هر چند در زیر چرخهای كوبنده زندگی ماشینی و هجوم فرهنگهای دیگر، این تقویم باستانی نیز همچون دیگر یادگارهای هزاران ساله نیاكان ما در حال نزع است.